Malec

20 XII 2012 r. 35-ta rocznica śmierci ks. Władysława Grohsa

Rozmiar tekstu:

„Historia Malca” według ks. mgr. Władysława Grohsa

Ksiądz Władysław de Rosenburg Grohs urodził się 18 lipca 1910 r. w Krakowie – Pogórzu. Do gimnazjum uczęszczał w Chrzanowie Ukończył Seminarium Duchowne w Krakowie i teologię na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1933r. otrzymał święcenia kapłańskie z rąk ks. kardynała Adama Sapiechy. Przed II Wojną Światową pracował jako wikariusz w parafiach: w Zawoi, Milówce Czernichowie, Oświęcimiu i Kętach. W latach okupacji związany był z konspiracją, pod pseudonimem „Feliks Skarga”, pełnił funkcje kapelana Armii Krajowej na Okręg Śląski. Za działalność tę dwukrotnie aresztowany przez gestapo Osadzony w obozach Koncentracyjnych w Oświęcimiu i Mathausen. Po wojnie pracował w parafiach w Jaworznie i Kętach. W latach 1946-64 pracował jako administrator w parafii Osiek. Od 1964 roku pracował jako Proboszcz w Wieliczce, gdzie duszpasterzem był aż do śmierci /20 grudzień 1977 r./. Od roku 1973 pełnił tam też  funkcję dziekana dekanatu Wieliczka. Był bardzo cenionym kaznodzieją i rekolekcjonistą.

 

Ks. Grohs to bardzo kluczowa postać w historii naszej parafii Jako nowy proboszcz Osieka wprowadza częstsze odprawianie Mszy świętych w Malcu, nie tylko dwa razy w roku, jak było to przed wojną. Początkuje również nabożeństwo do św. Jana Kantego, i tym w szczególny sposób rozpoczyna szerzyć w Malcu Jego kult.

To właśnie ów ksiądz  był głównym inicjatorem powstawania odrębnej parafii i budowy kościoła. Był także orędownikiem idei,  by nowo powstała świątynia wznoszona była  ku czci Świętego, a nie Matki Bożej Gromnicznej, jak w tymże okresie sugerowały sąsiednie parafie. To ks. Władysław  czyni pierwsze starania, które miały by zezwolić na budowę Powołuje Komitet budowy kościoła – kaplicy w Malcu, dokłada wszelkich starań w tym kierunku. Człowiek powszechnie  bardzo ceniony, szanowany. Jako ówczesny proboszcz emocjonalnie związany z miejscową ludnością Potwierdzają to jego częste wizyty w Malcu na wszelkiego rodzaju uroczystościach wiejskich i nie tylko Szczególnym dowodem jego zainteresowania lokalnym codziennym życiem mieszkańców, jest jego bogata działalność duszpasterska na naszych terenach. Zapewne należał do osób, które fascynowała miejscowa  historia Sam potwierdza to szczególnie, napisaniem dosyć obszernej pracy związanej z historią naszej wsi. Obecnie opracowanie to  zachowało się w formie kopii maszynopisu, którą jako cenny dokument  przechowujemy do dziś w Maleckiej Izbie Pamięci.

Ks. Władysław Grohs swoją „Historię Malca” pisze prawdopodobnie w  latach 60-tych, gdy pełni swoją posługę kapłańską  w Wieliczce. Dowodem tego jest  jego imienna pieczątka na maszynopisie:”Ks. Władysław Grohs Wieliczka ul. Zamkowa 7 Tel. 250”. Są to tylko przypuszczenia, gdyż praca nie jest opatrzona datą jej wydania W opracowaniu tym autor szczegółowo wzoruje się na dostępnej  mu literaturze, przybliżając najdawniejszą historię wsi. Bardzo ujmującym wątkiem jego pracy, jest także przestawienie postaci św. Jana Kantego Autor opierając się na cenionych autorytetach bibliografów, dosyć przejrzyście ukazuje i potwierdza dla nas wiadomą od zawsze  tezę, że Jan Kanty  (Jan Wacięga) urodził się, nie w Kętach, lecz w naszym małym Malcu. Jest to temat godny rozwinięcia, lecz my w tym opracowaniu skupiliśmy się tylko na przekazie najdawniejszej lokalnej historii.

Malec

Wieś nasza wspominana jest już za księcia Bolesława Wstydliwego, syna Leszka Białego, a męża  Bł. Kingi (1243r.-1279r.), który nadał Krakowowi prawa miejskie (lokacja na prawie niemieckim). W przywilejach po roku 1272 wymieniona jest między ówczesnymi wsiami Księstwa Oświęcimskiego. Była to wieś książęca, a ponieważ kilka okolicznych wsi było obciążone świadczeniami na rzecz zamku w Oświęcimiu, a Malec nie, można przypuszczać że wieś świadczyła na rzecz warowni w Malcu, jako podgrodzie. Od Ks. Długosza wiemy że w roku 1452 istnieje w Malcu „forttalitium”, które na pewno było już wcześniej, lecz jak wiemy w akcie sprzedaży nie jest zaliczane do zamków, lecz do wsi.

Od 1447 do 1492 roku panuje Kazimierz Jagielończyk, syn Władysława Jagiełły, on to 19 marca 1454 roku „shołdował” dla Polski Księstwo Oświęcimskie. W roku 1457 przy sprzedaży Księstwa Oświęcimskiego wieś nasza figuruje jest jako Malycz.

W roku 1485 Kazimierz Jagielończyk obdarza „kluczem Maleckim” Jana Komorowskiego.

Malec w drugiej połowie XIV wieku należy do nowo powstałej parafii Bielany, ale w roku 1529 wraca – po niespełna 30 latach do parafii Osiek. Gdy w czasie „nowinek religijnych” w okresie reformacji w Polsce, kościół w Osieku zamieniono na zbór protestancki, parafia Osiek, a więc i Malec, przez krótki czas należą do Grojca - w tamtejszych księgach parafialnych istnieją zapisy dzieci które były tam chrzczone.

W roku 1857 gromada Malec jest własnością Karola Larischa. Według spisu ludności z tegoż roku wieś liczy 344 mieszkańców, posiada 769 morgów austriackich gruntów, z tego 431 chłopskich, oraz 338 gruntów pańskich w tym łąki, pastwiska, ogrody i lasy.

W roku 1883 Malec jest własnością Adeli hrabiny Borkowskiej, a w okresie międzywojennym należy do Karola Hempla. W czasie okupacji wieś jest własnością syna - Oskara Hempla.

Przekazy ks. Grohsa oparte są na staroksięgach i dokumentach:

„Kroniki” ks. Jana Długosza:

„..w roku 1452 Piotr Szafraniec, wojując ze Skrzyńskim z Barwałdu, wpadł do księstwa Oświęcimskiego i zajął  fortalitium Malec, osadziwszy tu sto jazdy i pieszych żołnierzy, a ustąpił stamtąd, gdy otrzymał od księcia suty okup…”

„Dzieje Ziemi Oświęcimskiej”- Jan Stanek

„… Piotr Szafraniec wyprawia się do Księstwa Oświęcimskiego, gdzie łatwo opanowuje warownie Malec i osadziwszy tu 100 jazdy i pieszych, w straszliwy sposób pustoszy okolice. W końcu Przemko Toszecki i Janusz Oświęcimski, nie widząc innego wyjścia proszą o rozejm, który też został zawarty za pośrednictwem marszałka cieszyńskiego Mikołaja Słopy…”

Księgi „Soudni Knihy Oswentimskie”- pisanej w języku czeskim:

-z roku 1476 – „…Anna Szyszkowska skarży” z Malca „Piotra Komorowskiego…”

-z roku 1511 – „…Mikolas z Koźnic syn Jirzyka Maleckiego, pozywa o Malec pana Komorowskiego i podaje, że wszystkie prawa do majątku w Malcu, Kancude (Kańczudze), Nowej Wsi, Hecznarowicach…..przelewa na swych synów Buriana, Jemdrzicha, Bernerta i Jana…”

- z roku 1512 - „…Jan i Wawrzyniec Komorowscy oddali Malec siostrze swej Zygmuntowe (Jordanowej), za jej ojcowiznę i macierzynę…”

-z roku 1515 – „…Baltazar z Dubowca, sprzedał Osiek ze sołtystwem „mesteninowi v Krakowe panu Jirzikowi Zibertowi”- między uczestnikami transakcji wymieniony jest : „pan Zygmunt z Zakliczyna a na Malcu…”

-z roku 1524 – „…zapozwana jest Katarzyna Maleczka, która procesuje się z Komorowskimi, względnie jej wytaczają proces Komorowscy…”

-z roku 1525 – „…Palewski procesuje się z Katarzyną Maleczką o łańcuch złoty, dwa pierścienie wartości 200 czerwonych złotych, pożyczone od księcia Janusza Zatorskiego, a jak twierdzi Maleczka, darowane jej przez księcia. Kazano jej złożyć przysięgę w klasztorze oświęcimskim, że Książe jej to darował…”

-z roku 1528 – „…w Malcu jest Janusz Górski…”

-z roku 1553 – „…z tytułu poręki stawiony jest Stanisław Jordan Malecki...”

 

 Księgi z wizytacji biskupiej pisane w języku łacińskim :

- z roku 1610 (nakazanej przez Biskupa Krakowskiego Piotra Tylickiego) „… Ad parochiam Osiek autem pertinet villae: Osiek, Witkowice et Malecz…”

- z roku 1617 (z czasów Biskupa Krakowskiego Marcina Szyszkowskiego) „… Pertnet ad parachiam villa Osiek et Malecz…”

-  z roku 1798 (za Dziekana Oświęcimskiego i Zatorskiego Załuskiego) „…Ad hanc patochiam spectant Villae 2 : Osiek et Malec… De villa Malec pro decima manipulari percipit rlorens 130…”

„Rys księstwa Oświęcimskiego i Zatorskiego” Jan Nepomucen Gątkowski z roku 1867

„…Malec w XV wieku (stuleciu) zamek warowny, był siedliskiem rabusiów niepokojących okolicę…”

„Słownik Geograficzny Państwa Polskiego I innych Krajów Słowiańskich” z roku 1883

„Malec, wieś w powiecie bialskim, w okolicy pagórkowatej, nad dużym stawkiem, przez który przepływa potok Malecki, dopływ Soły z prawego brzegu, po wschodniej stronie gościńca obudowanego brzegu Soły, prowadzącego z Oświęcimia do Kęt. Położenie wsi wznosi się 294 m. ponad poziom Morza. Oddalenie od Kęty wynosi 2,2 klm. Malec należy do parafii rzymsko –Katolickiej w Osieku i liczy 402 rzymsko-katolickich mieszkańców… Posiadłość Wielmożnej hr. Borkowskiej. Ma obszaru 338 morgów, a z tych 249 roli, 9 łąk i ogrodów, 24 pastwisk i 56 morgów lasu. Dawniej Malec należał do Księstwa Oświęcimskiego. W roku  1452 osadził tu Piotr Szafraniec tamtejszy zamek… Ta wieś graniczy na półn. z folwarkiem Własaniem (Włosieniem) na wschód z Osiekiem i Witkowicami, na południe z folwarkiem Kluskowizną i Nową Wsią, a na zachód z Kańczugą…”

dr. Wł. Wisłockiego pt. „Jan z Kęt Wacięga na podstawie własnoręcznych św. Rękopisów i innych źródeł współczesnych. Przyczynek do dziejów Uniwersytetu Krakowskiego. II Młodsze lata Jana Kantego” z dnia 2 maja 1890 r.

„…Patryjarcha uniwersytecki urodził się w oddalonym od Kęt o 2 i pół kilometra Malcu… wychował się tylko w maleńkim miasteczku Kęty, dlatego pisał się Kanty…(Malec) mała ta wioszczyna położona w szerokiej Soły kotlinie nad brzegiem wielkiego stawiska, utworzonego z potoków górskich, wielki i mały potok Malecki i t.p., gdzie już od najdawniejszych czasów książęta oświęcimscy dla postrachu przeciw opryszkom wybudowali byli zameczek, który Długosz nazywa „fortalitium”, starzy ludzie zaś tamtejsi pozostałe po nim miejsce „kopcem” lub  zamkiem zbójnickim mianują…”

Z roku 1891 „Sprawozdania z posiedzeń” Akademii Umiejętności w Krakowie:

„…część jedną (Malca) składającą się z 12 niewielkich zagonów i małej chaty z stodółką starzy ludzie tamtejsi dotychczas nazywają  Marta… mała ta wioszczyna otrzymała nazwę swoją w części od romuńskiego „malu”=brzeg, ripa, i przez dłuższy czas musiała się także nazywać Mał, Mal, Małe, Male, Małec (tak jeszcze w kodeksie Długosza Lisieckim „Małecz”), albo Marta, zanim ostatecznie nad wszystkim spolszczona nazwa Malec nie wzięła góry…”

Według „Wspomnień Karola Petkowskiego (maszynopis bez daty), mieszkańca Malca snutych od roku 1915:

„… W latach międzywojennych wieś była mała, liczyła zaledwie 87 domów i ponad 560 mieszkańców. Właścicielem majątku był Karol Hempel, życzliwie ustosunkowany do mieszkańców, choć Niemiec, Posiadał on na terenie Malca 360 morgów gruntu ornego. 16 morgów lasu. I ponad 100 morgów stawów rybnych. Po jego śmierci właścicielem został jego syn Oskar, profesor ichtiologii na Uniwersytecie Wiedeńskim. Majątkiem kierowali zarządcy, zawsze Niemcy. Większość ludności Malca to byli małorolni chłopi, posiadający od 1 do 8 morgów, kilku było tylko bogatszych, jak Mitorajowie i Łukasiki, którzy mieli 40 morgów ziemi…”

 

Przekaz ks. Grohsa  nie obejmuje już czasów okupacji, a jedyna informacja z tego okresu to potwierdzenie, że właścicielem dworu w Malcu był wtedy Oskar Hempel, syn Karola Hempla.

 

Opracowano na podstawie:

„Historii Malca” Ks. mgr. Władysława Grohsa
„Biografii ks. Władysława Grohsa” ks. Zbigniewa Gerle,
oraz wywiadów przeprowadzonych ze starszymi mieszkańcami Malca.